Toen premier Viktor Orbán in 2015 een hek met prikkeldraad om Hongarije liet bouwen, reageerden de andere Europese landen woest. Asielzoekers die via buurland Servië naar Hongarije reisden, kregen een enkeltje terug. Ze moesten in het veilige Servië maar asiel aanvragen, vond Orbán.

Het Europees Hof van Justitie gaf Hongarije een boete van 200 miljoen euro, voor het schenden van de Europese regels. Met de inwerkingtreding van het migratiepact hanteert de Europese unie vanaf deze week zélf de ‘Hongaarse aanpak’. Lidstaten mogen asielaanvragen voortaan afwijzen wanneer een asielzoeker in een zogenoemd ‘veilig derde land’ bescherming kan krijgen.

Dat is een land buiten Europa, waar de asielzoeker zelf niet vandaan komt. Het volstaat als met dat land afspraken zijn gemaakt of als de migrant erdoorheen is gereisd richting Europa. Als de IND de maatregel wil inzetten, komen asielzoekers klem te zitten tussen verschillende landen die hen niet willen opvangen, zeggen experts De nieuwe regels hebben mogelijk grote gevolgen.

Veel asielzoekers die over land naar Europa reizen, passeren onderweg andere landen en zouden daardoor geen recht meer hebben om in Europa een aanvraag in te dienen. De IND wil deze maatregel ook in Nederland toepassen, zegt de dienst tegen NRC, op voorwaarde dat het andere land ‘veilig’ is en een gedegen asielprocedure kent.

Als daaraan wordt voldaan kan een aanvraag, volgens de IND, niet-ontvankelijk worden verklaard. Maar migratiedeskundigen zijn sceptisch, omdat er nog helemaal geen terugkeerafspraken zijn gemaakt met andere landen. Als de IND de maatregel wil inzetten, zeggen zij, komen asielzoekers klem te zitten tussen verschillende landen die hen niet willen opvangen.

Lees ook Het nieuwe Europese migratiepact: dit zijn alle veranderingen (en de valkuilen) Geen band met een land De mogelijkheid om asielzoekers terug te sturen naar een ander land voor bescherming, bestaat al langer. Dat gebeurde tot nu toe alleen als een asielzoeker aantoonbare banden had met zo’n land.

Jemenieten die jarenlang in Saoedi‑Arabië verbleven, konden bijvoorbeeld worden teruggestuurd, omdat zij daar al bescherming konden vragen, en niet in de EU. Met de nieuwe regels wordt dit principe verder opgerekt. Asielzoekers kunnen naar vrijwel elk land worden gestuurd waarmee Nederland terugkeerafspraken heeft, of waar zij tijdens hun reis doorheen zijn gereisd. „Je kunt worden doorgestuurd naar een land waar je geen enkele persoonlijke band mee hebt”, zegt Viola Bex-Reimert, universitair hoofddocent migratierecht aan de Universiteit Utrecht.

Volgens Bex-Reimert dient het vooral als afschrikkingsmiddel. „Je wil naar Europa, maar komt uiteindelijk in Oeganda terecht. Dat moet migranten afschrikken.” Asielminister Bart van den Brink (CDA) werkt aan een wet die het doorzoeken van telefoons en laptops van asielzoekers mogelijk maakt Om te achterhalen door welke landen asielzoekers zijn gereisd, worden zij hierover bevraagd door de immigratiedienst.

Daarnaast werkt minister Bart van den Brink (Asiel, CDA) aan een wet die het doorzoeken van telefoons en laptops van asielzoekers mogelijk maakt. Zo kan hun reis makkelijk in kaart worden gebracht. Van den Brink diende in 2023, toen nog als Kamerlid, zelf een motie in om zo’n wet te maken.

Telefoons genereren veel informatie over afgelegde reisroutes, zegt media en migratie onderzoeker Koen Leurs van de Universiteit Utrecht. „Via gps‑datapunten die zijn gelogd door telecom providers kan onderzocht worden met welke zendmasten een telefoon verbinding heeft gemaakt.” Ook metadata van foto’s kunnen aanwijzingen geven over plaatsen waar iemand zich heeft bevonden. „De autoriteiten zien zulke data vaak als sterke indicaties”, zegt Leurs. „Maar de vraag is of dat terecht is.

De relatie tussen een persoon en een telefoon is niet altijd evident.” Asielzoekers wisselen volgens hem regelmatig van toestel wanneer ze in een nieuw land aankomen. Op zo’n tweedehands telefoon staan soms nog gegevens van de vorige gebruiker. „Als je niet oppast, koppel je die informatie onterecht aan een ander persoon.” Nog veel vragen onbeantwoord Deskundigen verwachten vooralsnog niet dat de nieuwe ‘derde‑land’-regel ertoe leidt dat grote groepen asielzoekers daadwerkelijk worden overgedragen.

Nederland kan wel bepalen dat iemand zijn asielverzoek elders moet indienen, maar dat andere land moet daar vervolgens nog mee instemmen, zegt Hemme Battjes, hoogleraar migratierecht aan de Vrije Universiteit Amsterdam. „Waarom zouden Turkije en Pakistan zeggen: prima, stuur maar terug?

Die landen vangen zelf al grote aantallen vluchtelingen op.” Volgens Battjes is medewerking van die landen noodzakelijk. „Je kunt niet zomaar iemand op een vliegtuig zetten.” Het pact schrijft voor dat een asielzoeker moet worden toegelaten tot het land waar hij naartoe wordt gestuurd.

Gebeurt dat niet, dan moet Nederland alsnog zelf de aanvraag behandelen. Daarmee dreigt de asielzoeker in een draaideur terecht te komen: eerst wordt hij verwezen naar een ander land, waar hij evenmin welkom is, om vervolgens weer, met vertraging, in de Nederlandse procedure terecht te belanden.

Toch is het geen uitsluitend theoretische bepaling, benadrukt Battjes. De maatregel kan ingrijpende gevolgen krijgen zodra Europese lidstaten erin slagen afspraken te maken met derde landen over het overnemen van asielzoekers. „Italië heeft bijvoorbeeld al een overeenkomst met Albanië”, zegt hij. „Die kunnen hier meteen mee aan de slag.

Als er meer van dit soort afspraken komen, kan dit echt een gamechanger worden.” Krijgen ze daadwerkelijk toegang tot een asielprocedure? Is er opvang? Of worden ze alsnog teruggestuurd naar het land waaruit ze zijn gevlucht? Ook Nederland probeert dergelijke afspraken te maken.

In een recente brief aan de Tweede Kamer schreef minister Van den Brink dat Nederland deel uitmaakt van een Europese „kopgroep” die onderzoekt hoe asielprocedures buiten de EU kunnen worden ondergebracht. Zelfs als landen bereid worden gevonden asielzoekers over te nemen, zijn er, volgens deskundigen, nog tal van praktische en juridische vragen. „Hoe controleer je wat er vervolgens met die mensen gebeurt?”, vraagt universitair hoofddocent Viola Bex‑Reimert zich af. „Is er opvang?

Of worden ze alsnog teruggestuurd naar het land waaruit ze zijn gevlucht?” Op die vragen bestaan vooralsnog geen antwoorden, zegt Bex-Reimert. Dat de regel toch al ingaat, zonder de terugkeer goed te regelen, brengt een risico met zich mee, zegt asieladvocaat Bart Toemen: „Je wekt hoge verwachtingen in de samenleving door dit in het migratiepact op te nemen en te suggereren dat hierdoor veel meer aanvragen zullen worden afgewezen.

Als die mensen vervolgens gewoon kunnen blijven, dan leidt dat alleen maar tot meer onvrede.” Lees ook De Syrische Walaa wacht al 2,5 jaar op haar gezin, door het migratiepact zal dat nog langer duren. ‘Mijn jongste begint me te vergeten’